بر اساس قانون دائمی مالیات بر ارزش افزوده مصوب ۱۴۰۰ و اصلاحات اجرایی سال ۱۴۰۴، کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی که در ایران کالا یا خدمتی عرضه میکنند، مشمول این مالیات هستند مگر اینکه قانوناً از آن معاف شده باشند. نرخ عمومی مالیات بر ارزش افزوده از ابتدای سال ۱۴۰۴ به ۱۰ درصد افزایش یافته است که شامل ۶ درصد مالیات و ۴ درصد عوارض (ملی و استانی) میشود. این نرخ برای اغلب کالاها و خدمات یکسان است، مگر در مواردی که قانون نرخ خاصی را تعیین کرده باشد.
مشمولین این مالیات انواع کسبوکارهای تولیدی، خدماتی و بازرگانی را در بر میگیرند؛ یعنی هر واحد اقتصادی که با قصد انتفاع کالا یا خدمت عرضه میکند. فروشگاههای پوشاک، موبایل، لوازم خانگی و قطعات خودرو، شرکتهای نرمافزاری، تبلیغاتی، طراحی و مشاورهای، رستورانها، کافیشاپها، کارگاههای تولیدی، پیمانکاران عمرانی و شرکتهای حملونقل (بهویژه بینشهری) از جمله گروههایی هستند که مشمول پرداخت و وصول مالیات بر ارزش افزوده میشوند. همچنین واردکنندگان کالا یا خدمات نیز موظفاند هنگام ترخیص از گمرک یا پرداخت وجه به خارج کشور، مالیات و عوارض مربوطه را بپردازند.
در مقابل، قانونگذار برخی فعالیتها را از پرداخت مالیات بر ارزش افزوده معاف کرده است. این موارد در ماده ۹ قانون ذکر شده و شامل کالاهای اساسی مواد غذایی و کشاورزی مانند نان، شیر، گوشت، برنج، لبنیات و سبزیجات، خدمات درمانی و دارویی، خدمات آموزشی مدارس و دانشگاهها، خدمات بانکی و بیمهای دارای مجوز، و صادرات کالا و خدمات به خارج از کشور میشود. هدف از این معافیتها جلوگیری از افزایش قیمت کالاها و خدمات ضروری و حفظ عدالت اجتماعی است.
بر اساس مقررات اجرایی، همه کسبوکارهایی که میزان فروش سالانه آنها از پنج و نیم میلیارد ریال (۵.۵ میلیارد ریال) بیشتر است، موظفاند در سامانه مؤدیان سازمان امور مالیاتی ثبتنام کنند و صورتحساب الکترونیکی صادر نمایند. تمامی فروشها و خریدهای مؤدی باید در این سامانه ثبت و در پایان هر دوره سهماهه، اظهارنامه ارزش افزوده ارسال شود تا مالیات مابهالتفاوت فروش و خرید محاسبه شود. بدینترتیب مالیاتی که کسبوکار از مشتریان دریافت کرده است، پس از کسر اعتبار مالیات پرداختی بابت خرید مواد اولیه یا خدمات، به حساب دولت واریز میشود.
در صورت عدم ثبتنام، عدم ارسال اظهارنامه یا ثبت ناقص اطلاعات، مؤدی مشمول جرایم سنگینی میشود که شامل جریمه عدم تسلیم اظهارنامه، جریمه دیرکرد پرداخت و حتی تعلیق پرونده مالیاتی در سامانه مؤدیان است. همچنین، سه دوره متوالی عدم ارسال اظهارنامه میتواند منجر به غیرفعال شدن کارپوشه مؤدی شود.
در مجموع میتوان گفت مالیات بر ارزش افزوده امروز به ستون اصلی نظام مالیاتی کشور تبدیل شده است. این مالیات علاوه بر افزایش شفافیت اقتصادی، ابزار مؤثری برای ردیابی زنجیره تولید و گردش کالا بوده و به دولت کمک کرده است تا بدون فشار مستقیم بر تولیدکنندگان، منابع مالی پایدار برای اداره کشور فراهم کند. هر کسبوکاری که کالا یا خدمات عرضه میکند، باید فرآیند ثبتنام، صدور صورتحساب، ثبت خرید و فروش، و تسلیم اظهارنامه را بهدرستی انجام دهد تا هم از جرایم احتمالی مصون بماند و هم در چارچوب قانونی به فعالیت خود ادامه دهد.
